Jak rozpoznać własne schematy zachowania? Dlaczego ciągle reaguję w ten sam sposób?
Nie reaguj według schematu. Naucz się świadomie wybierać.
W relacjach nie zawsze reagujemy wyłącznie na to, co dzieje się teraz.
Czasami jedno słowo, ton głosu, zachowanie drugiej osoby albo określona sytuacja uruchamiają znany sposób reagowania.
Możesz wtedy zrobić coś, co kiedyś było potrzebne, skuteczne albo po prostu dobrze Ci znane.
Możesz zaatakować.
Możesz się wycofać.
Możesz się podporządkować.
Możesz zacząć kontrolować.
Możesz próbować zadowolić drugą osobę.
Możesz ratować innych kosztem siebie.
Możesz zgodzić się, choć wcale tego nie chcesz.
Możesz próbować za wszelką cenę utrzymać relację.
Skąd znamy takie zachowania?
Często uczymy się ich, obserwując rodziców, opiekunów i innych ludzi. Przyglądamy się temu, jak rozmawiają, rozwiązują konflikty, wyrażają złość, reagują na krytykę czy traktują innych. Z czasem niektóre sposoby postępowania stają się dla nas tak naturalne, że przestajemy zastanawiać się, czy rzeczywiście są najlepsze.
To, że jakaś reakcja jest Ci znana, nie oznacza, że jest potrzebna dzisiaj.
Schemat nie jest Twoją winą. Jest sposobem reagowania, którego mogłeś nauczyć się w określonych warunkach. Nie musisz jednak powtarzać go przez całe życie.
Dzisiaj możesz zatrzymać się, przyjrzeć sytuacji i zastanowić, jaki cel chcesz osiągnąć. Możesz sprawdzić, czy Twoje słowa i zachowanie rzeczywiście Ci w tym pomagają oraz jakie mogą przynieść konsekwencje.
Nie musisz reagować tak, jak nauczyłeś się kiedyś. Możesz uczyć się nowych sposobów postępowania.
Dorosłość daje Ci możliwość zatrzymania się, myślenia i wyboru.
ĆWICZENIE
Zauważ, zanim zareagujesz.
Schemat zaczyna być widoczny wtedy, gdy dostrzegasz powtarzalność własnych zachowań lub gdy inni zwracają uwagę na to, że zawsze reagujesz tak samo, choć okoliczności się zmieniły. Nie musisz od razu wiedzieć, dlaczego reagujesz w określony sposób. Najpierw obserwuj.
Przez najbliższe siedem dni zwracaj uwagę na sytuacje, w których:
☐ Twoja reakcja pojawia się bardzo szybko
☐ emocja jest wyjątkowo silna
☐ ciało reaguje napięciem lub pobudzeniem
☐ jedno słowo albo zachowanie szczególnie Cię porusza
☐ robisz coś automatycznie, bez zastanowienia
☐ Twoja reakcja wydaje się większa niż sama sytuacja
☐ podobny sposób reagowania powtarza się w różnych relacjach
☐ reagujesz podobnie jak członek Twojej rodziny
Nie oceniaj siebie. Potraktuj te sytuacje jako okazję do lepszego poznania własnych zachowań.
1. ZAUWAŻ. Co się wydarzyło?
Wybierz jedną sytuację i zapisz:
Co się wydarzyło?
___________________________________
Jak zareagowałem?
___________________________________
Jakie słowo, zachowanie lub sytuacja szczególnie mnie poruszyły?
___________________________________
Jak odebrane zostało moje zachowanie przez innych?
___________________________________
2. ZROZUM. Co mogło się uruchomić?
Czy ta sytuacja przypomina Ci coś, co już znasz?
☐ Nie
☐ Tak
☐ Nie wiem
Jeżeli tak, zastanów się:
Co jest podobne do wcześniejszych doświadczeń?
___________________________________
Co jest inne?
___________________________________
Czy reaguję wyłącznie na to, co dzieje się teraz, czy również na znaczenie, jakie ta sytuacja ma dla mnie na podstawie wcześniejszych doświadczeń?
___________________________________
Czy mój sposób reagowania przypomina zachowanie, które obserwowałem kiedyś w rodzinie lub najbliższym otoczeniu?
___________________________________
Nie musisz szukać źródła każdej reakcji w przeszłości. Wystarczy, że zauważysz, kiedy powtarzasz określony sposób postępowania.
3. ROZPOZNAJ. Jaki schemat powtarzam?
Co najczęściej robię w podobnych sytuacjach?
☐ Wycofuję się
☐ Milczę, choć chcę coś powiedzieć
☐ Unikam rozmowy
☐ Atakuję lub odpowiadam złością
☐ Zgadzam się wbrew sobie
☐ Natychmiast się tłumaczę
☐ Próbuję zadowolić drugą osobę
☐ Wykonuję polecenia bez zastanowienia
☐ Próbuję wszystko kontrolować
☐ Ratuję innych i przejmuję ich obowiązki
☐ Reaguję impulsywnie
☐ Obrażam się lub karzę milczeniem
☐ Odkładam reakcję
☐ Stawiam granicę
☐ Proszę o pomoc
☐ Inne: ___________________________
Czy ten sposób reagowania powtarza się w różnych sytuacjach lub relacjach?
___________________________________
4. ZASTANÓW SIĘ. Jaki cel chcę osiągnąć?
Zanim coś powiesz lub zrobisz, spróbuj odpowiedzieć sobie na pytania:
Co chcę osiągnąć swoją reakcją?
Czy chcę rozwiązać problem, wyrazić swoje zdanie, ochronić granice, uzyskać pomoc, uniknąć konfliktu, udowodnić swoją rację, ukarać kogoś, a może odzyskać poczucie kontroli?
___________________________________
Czy moja reakcja rzeczywiście pomoże mi osiągnąć ten cel?
___________________________________
Czy to, co zamierzam powiedzieć lub zrobić, ma sens w tej sytuacji?
___________________________________
Jak druga osoba może odebrać moje słowa i zachowanie?
___________________________________
Jakie mogą być konsekwencje mojej reakcji?
Dla mnie?
Dla drugiej osoby?
Dla naszej relacji?
Dla rozwiązania problemu?
___________________________________
5. WYBIERZ. Jakie są inne sposoby reagowania?
Zastanów się, czy istnieje inny sposób postępowania, który lepiej odpowiada obecnej sytuacji i Twoim potrzebom.
Jaką potrzebę chcę zrealizować lub jaki cel osiągnąć?
___________________________________
Czy mogę zadbać o tę potrzebę inaczej niż dotychczas?
___________________________________
Co mógłbym powiedzieć lub zrobić zamiast automatycznej reakcji?
___________________________________
Jak chciałbym zareagować, gdybym miał chwilę na zastanowienie?
___________________________________
Nie musisz od razu zmieniać wszystkich swoich zachowań. Wybierz jedną sytuację i spróbuj zastosować nowy sposób reagowania.
ZAUWAŻ SCHEMAT. ZATRZYMAJ SIĘ. POMYŚL. WYBIERZ.
Przed ważną reakcją przypomnij sobie pięć pytań:
Co naprawdę się wydarzyło?
Co uruchomiło moją reakcję?
Jaki cel chcę osiągnąć?
Jakie mogą być konsekwencje mojego zachowania?
Czy istnieje inny, bardziej odpowiedni sposób reakcji?
Pomyśl.
Nie wszystko, czego nauczyłeś się w przeszłości, musi być najlepszym sposobem postępowania dzisiaj.
Możesz zachować to, co Ci służy, a zmieniać to, co utrudnia Ci życie i relacje z innymi.
Nie chodzi o to, żeby zawsze reagować spokojnie, zgadzać się z innymi czy unikać konfliktów. Chodzi o to, żeby rozumieć swoje zachowanie i świadomie wybierać, jak chcesz postąpić.
Nie musisz powtarzać zachowań, które znasz. Możesz nauczyć się nowych.
Podsumowanie
Jak rozpoznać własne schematy zachowania?
Zwróć uwagę na reakcje, które często się powtarzają, zwłaszcza w podobnych sytuacjach i relacjach. Zastanów się, co je wywołuje, jakie emocje im towarzyszą i czy działasz świadomie, czy automatycznie.
Dlaczego ciągle reaguję w ten sam sposób?
Często powielamy zachowania, których nauczyliśmy się wcześniej, nawet jeśli nie służą nam w obecnej sytuacji. Utrwalone schematy dają poczucie znajomości i bezpieczeństwa, ale możemy je stopniowo zmieniać, ucząc się zatrzymywać i wybierać inne reakcje.