Nie przyjmuj ocen bez sprawdzenia. Naucz się zadawać właściwe pytania.
Nie każda ocena jest faktem. Nie każdy zarzut wymaga obrony. Czasami jedno trafne pytanie pozwala zmienić kierunek rozmowy.
Ktoś mówi:
-
Nie znasz się.
-
Jesteś nieodpowiedzialny.
-
To, co mówisz, jest bez sensu.
Takie słowa mogą wywołać złość, wstyd, napięcie lub potrzebę natychmiastowej obrony.
Być może chcesz wyjaśnić, dlaczego rozmówca nie ma racji. Przypomnieć swoje osiągnięcia. Udowodnić, że jego ocena jest niesprawiedliwa. A może masz ochotę odpowiedzieć równie ostro.
Ale czy musisz?
To, że ktoś wypowiada ocenę na Twój temat, nie oznacza, że jest ona prawdziwa ani że musisz się z niej tłumaczyć.
Możesz spróbować inaczej.
Zatrzymaj się. Zauważ swoją reakcję. Nie odpowiadaj automatycznie. Zapytaj.
-
Co dokładnie masz na myśli?
-
Na jakiej podstawie tak uważasz?
-
Które moje zachowanie oceniasz?
-
Jakie fakty potwierdzają Twoje stanowisko?
Takie pytania pomagają przenieść rozmowę z ogólnych ocen na konkretne zachowania, sytuacje i argumenty.
Zamiast bronić swojej wartości, sprawdzasz zasadność wypowiedzi.
Zamiast odpowiadać na etykietę, prosisz o konkrety.
Zamiast zakładać, że musisz się tłumaczyć, sam decydujesz, czy jest coś, co warto wyjaśnić.
Może się okazać, że rozmówca zwraca uwagę na coś istotnego.
Możesz odkryć nieporozumienie albo otrzymać informację, która pomoże Ci coś poprawić.
Możesz też przekonać się, że za stanowczą oceną nie stoją żadne konkretne argumenty.
Nie chodzi o to, aby zawstydzać rozmówcę, udowadniać mu, że nie ma racji, ani wygrywać każdą dyskusję. Chodzi o to, aby nie pozwolić, by siła cudzych słów zastąpiła fakty.
Pamiętaj jednak, że pytanie nie zawsze jest najlepszą odpowiedzią.
Jeśli ktoś Cię obraża, poniża lub uporczywie przekracza Twoje granice, możesz jasno powiedzieć, że nie zgadzasz się na takie traktowanie, albo zakończyć rozmowę.
W tym ćwiczeniu nauczysz się wykorzystywać pytania do rozpoznawania ocen, sprawdzania argumentów i świadomego wybierania własnej reakcji.
Nie chodzi o to, aby zawsze mieć rację.
Chodzi o odwagę, by samodzielnie oceniać to, co inni mówią na Twój temat.
ĆWICZENIE 1.
Jak zadawać pytania, które pomagają odzyskać kontrolę nad rozmową?
Kiedy słyszysz krytyczną uwagę, możesz odruchowo skoncentrować się na tym, jak obronić siebie. Spróbuj zmienić kierunek uwagi.
Zamiast pytać w myślach:
-
„Jak udowodnić, że rozmówca nie ma racji?”,
zapytaj:
-
„Co właściwie zostało powiedziane i na czym opiera się ta ocena?”.
Przećwicz trzy rodzaje pytań.
1. Pytanie o konkret
Pomaga ustalić, czy ogólna ocena odnosi się do określonego zachowania, wypowiedzi lub zdarzenia.
-
Co dokładnie masz na myśli?
-
Które moje zachowanie oceniasz?
2. Pytanie o podstawę oceny
Pozwala sprawdzić, czy rozmówca opiera swoją opinię na faktach, czy jedynie na własnych przypuszczeniach.
-
Na jakich faktach opierasz tę opinię?
-
Czy możesz podać konkretny przykład?
3. Pytanie o intencję i oczekiwania
Pomaga zrozumieć, co rozmówca chce przekazać i czego oczekuje.
-
Co chciałbyś, żebym zrozumiał z tego, co mówisz?
-
Co według Ciebie powinno wyglądać inaczej?
Wybierz pytanie, które najlepiej odpowiada sytuacji i temu, co chcesz osiągnąć.
ĆWICZENIE 2.
Sytuacja 1. Słyszysz komunikat: „Jesteś głupi”.
Jak prawdopodobnie byś zareagował?
_____________________________________
Jak możesz zareagować inaczej?
Zamiast natychmiast zaprzeczać lub odpowiadać obelgą, możesz zapytać:
☐ Która część mojej wypowiedzi budzi Twoje zastrzeżenia?
☐ Co konkretnie uważasz za nieprawidłowe?
☐ Na jakich faktach opierasz swoją ocenę?
☐ Czy możemy porozmawiać o tym, z czym się nie zgadzasz, bez obrażania mnie?
Zastanów się:
Które pytanie pomaga przenieść rozmowę z oceny człowieka na konkretną wypowiedź?
_____________________________________
Co zrobisz, jeśli rozmówca nie poda żadnego przykładu i nadal będzie Cię obrażać?
_____________________________________
Pamiętaj: nie musisz udowadniać swojej inteligencji komuś, kto używa obraźliwych określeń. Możesz poprosić o konkrety, ale masz również prawo zakończyć rozmowę.
Sytuacja 2. Słyszysz komunikat: „Nie znasz się”.
Jak prawdopodobnie byś zareagował?
_____________________________________
Jak możesz sprawdzić zasadność tej oceny?
☐ Jakiej konkretnej wiedzy Twoim zdaniem mi brakuje?
☐ Który element mojej wypowiedzi jest nieprawidłowy?
☐ Jakie informacje przemawiają za Twoim stanowiskiem?
☐ Czy możesz wskazać konkretny przykład?
Zastanów się:
Czy rozmówca wskazuje błąd, który możesz sprawdzić, czy jedynie podważa Twoje kompetencje?
_____________________________________
Czy jesteś gotowy przyjąć uzasadnioną uwagę, nawet jeśli początkowo poczułeś złość lub wstyd?
_____________________________________
Odwaga nie polega na przekonaniu, że nigdy się nie mylisz. Polega również na gotowości do sprawdzania faktów i zmieniania zdania, kiedy pojawiają się ważne argumenty.
Możesz przyznać się do błędu, nie zgadzając się na poniżanie.
Sytuacja 3. Słyszysz komunikat: „Zachowujesz się jak dziecko”.
Jak prawdopodobnie byś zareagował?
_____________________________________
Jak możesz skierować rozmowę na konkretne zachowanie?
☐ Które moje zachowanie masz na myśli?
☐ Co dokładnie Ci w nim przeszkadza?
☐ Co według Ciebie powinno wyglądać inaczej?
☐ Czy chodzi o moje zachowanie, czy o to, że się z Tobą nie zgadzam?
Zastanów się:
Czy łatwiej Ci odnieść się do konkretnego zachowania niż do ogólnej oceny własnej osoby?
_____________________________________
Jak możesz odpowiedzieć, jeśli rozmówca wskaże rzeczywisty problem?
_____________________________________
Nie musisz bronić każdego swojego zachowania. Możesz je przeanalizować, uznać własny błąd i zdecydować, co chcesz zmienić. Nie musisz jednak przyjmować obraźliwej etykiety jako prawdy o sobie.
Sytuacja 4. Słyszysz komunikat: „Zawsze źle wybierasz. Powinieneś wreszcie mnie posłuchać”.
Jak prawdopodobnie byś zareagował?
_____________________________________
Jakie pytanie możesz zadać?
☐ Którą konkretnie decyzję masz na myśli?
☐ Na jakiej podstawie oceniasz ją jako nierozsądną?
☐ Czy masz nowe informacje, których jeszcze nie uwzględniłem?
☐ Czy oczekujesz, że zmienię decyzję tylko dlatego, że się z nią nie zgadzasz?
Zastanów się:
Co zrobisz, jeśli rozmówca nie odpowie na Twoje pytanie, lecz ponownie zacznie Cię krytykować?
_____________________________________
Czy musisz dalej uczestniczyć w tej rozmowie?
_____________________________________
Możesz powiedzieć:
☐ Jeśli masz konkretne informacje, mogę je rozważyć. Nie będę jednak rozmawiać o ogólnych ocenach mojej osoby.
☐ Wysłuchałem Twojej opinii. Decyzję podejmę sam.
☐ Rozumiem, że masz inne zdanie. Nie oznacza to jednak, że muszę podjąć taką samą decyzję jak Ty.
Zastanów się:
Po czym poznasz, że pytanie pomogło Ci uzyskać ważną informację?
_____________________________________
Po czym poznasz, że dalsze pytania jedynie przedłużają nacisk?
_____________________________________
Jak możesz zakończyć rozmowę z szacunkiem do siebie i drugiej osoby?
_____________________________________
Sytuacja 5. Ktoś komentuje Twój wygląd: „Jesteś gruby”.
Jak prawdopodobnie byś zareagował?
_____________________________________
Zastanów się, czy w ogóle chcesz rozmawiać na ten temat.
Możesz zapytać:
☐ Dlaczego zdecydowałeś się komentować mój wygląd?
☐ Jakie znaczenie ma mój wygląd w kontekście naszej rozmowy?
Możesz również odpowiedzieć bez zadawania pytania:
☐ Nie życzę sobie komentowania mojego wyglądu.
☐ Nie chcę rozmawiać na ten temat.
Zastanów się:
Czy w tej sytuacji pytanie rzeczywiście pomoże Ci osiągnąć Twój cel, czy lepszym wyborem będzie postawienie granicy?
_____________________________________
Nie każda ocena zasługuje na analizę.
Nie każdy temat dotyczący Ciebie jest otwarty do dyskusji.
Podsumowanie
Jak reagować na krytykę?
Zadaj pytanie. Wysłuchaj argumentów, poproś o konkretne przykłady i zastanów się, czy możesz wyciągnąć z nich coś wartościowego.
Jak bronić się przed poniżaniem?
Jasno i stanowczo wyznacz granice. Powiedz, że nie zgadzasz się na obraźliwe komentarze i oczekujesz szacunku. Nie musisz udowadniać swojej wartości ani kontynuować rozmowy, w której ktoś Cię poniża.